SENARYO · TSUNAMİ
Tsunami
Durum
Bilimsel tsunami motoru yeniden yapılandırılıyor. Bu sürümde sayısal tsunami tahmini sunulmamaktadır.
Bu sayfa dalga yüksekliği, varış süresi, kıyı şehri, tırmanma ya da su baskını hesaplamaz; tsunami risk sınıfı, uyarı ya da tahliye kararı üretmez.
Resmî tsunami uyarısı
Doğu Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz için tsunami uyarı hizmetini Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü (KOERI), UNESCO-IOC'nin Kuzeydoğu Atlantik, Akdeniz ve Bağlantılı Denizler Tsunami Erken Uyarı Sistemi (NEAMTWS) kapsamında yürütür (Necmioğlu vd. 2021; UNESCO-IOC NEAM). Türkiye'de afet ve acil durum yönetimi AFAD'dadır.
Resmî uyarıları AFAD ve KOERI kanallarından izleyin. MENZİL resmî uyarı sistemi değildir.
Kıyıdaysan ve deprem olduysa
- Sarsıntı sırasında çök, kapan, tutun; sarsıntı durunca hemen deniz kıyısından uzaklaş. (AFAD)
- Kıyıdayken güçlü ya da uzun süren bir sarsıntı hissedersen resmî uyarıyı bekleme: yakın kaynaklı bir tsunami, sarsıntı durduktan dakikalar sonra gelebilir. (UNESCO-IOC)
- Yürüyerek hemen yüksek bir yere ya da içeriye git; ulaşabiliyorsan deniz seviyesinden en az 30 m yükseğe ya da 3 km içeriye, hangisine daha çabuk varıyorsan. (UNESCO-IOC)
- Araç kullanma; yollar hasarlı ya da tıkalı olabilir. (NOAA NWS)
- Deniz aniden çekilirse ya da denizden olağan dışı bir gürültü gelirse bakmaya gitme, hemen uzaklaş. Her tsunamiden önce çekilme görülmez. (ITIC; UNESCO-IOC)
- Tsunami tek dalga değil, bir dalga dizisidir; ilk dalga en büyüğü olmayabilir ve tehlike saatlerce sürebilir. (ITIC; NOAA NWS)
- Yetkililer tehlikenin geçtiğini duyurana kadar kıyıya dönme. (ITIC)
Tarihsel kayıtlar
Bu kayıtlar yayımlanmış kaynaklardan derlenmiştir ve MENZİL hesabı değildir. Her satır kendi kaynağına bağlıdır; kaynaklar arasında fark olan değerler yan yana verilmiş, tartışmalı olanlar öyle belirtilmiştir. MENZİL kişi sayısı göstermez; olayların insan kaybı bilgisi bağlantılı kaynaklardadır.
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Marmara Denizi
- 1509 · İstanbul
- Haliç'te büyük bir deniz dalgası kaydedildi. Dalganın surları aşıp aşmadığı tartışmalıdır: Ambraseys ve Finkel dalgaların surlara çarptığını yazar; Altınok vd. bazı kaynaklara dayanarak aştığını aktarır. NCEI bu kaydı "olası" güvenilirlik düzeyinde tutar. (Ambraseys & Finkel 1990; Altınok vd. 2011; NCEI #152)
- 1766 · İstanbul açığı
- İstanbul açığındaki kesimde bilinen son büyük deprem 22 Mayıs 1766'dır (Ms ≈ 7,1). Fay sessiz değildir: 2025'teki Mw 6,2 deprem, Ana Marmara Fayı'nda 60 yılı aşkın sürenin en büyüğüdür. (Altınok vd. 2011; Martínez-Garzón vd. 2026)
- 1999 · İzmit
- İzmit Körfezi'nde tırmanma çoğu yerde 1–3 m. Değirmendere'de yerel kıyı heyelanıyla ilişkili değer kaynağa göre 2,5 m ile 4 m'nin üzeri arasındadır. (Necmioğlu 2016; NCEI #2326: 2,5 m; Tinti vd. 2006: 4 m'nin üzeri)
- Kaynak türü
- 1999'da gözlenen değerler yalnız ana fayın hareketiyle açıklanamamış; kıyı ve denizaltı heyelanları ile ikincil faylar da gerekli görülmüştür. Marmara'da deprem kaynaklı bir hesap, tsunami tehlikesinin tamamını temsil etmez. (Tinti vd. 2006)
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Ege Denizi · 1956 Amorgos ve 2020 Sisam (iki ayrı fay)
- 1956 · mekanizma
- Normal faylanma. Okal vd. yerel aşırı değerleri denizaltı heyelanlarına bağlar; Kalligeris vd. asıl nedenin deniz tabanının depremle yer değiştirmesi olduğunu savunur. Mekanizma tartışmalıdır. (Okal vd. 2009; Kalligeris vd. 2025)
- 1956 · tırmanma
- Amorgos'un güney kıyısında 20 m'ye varan tırmanma; Astypalaia'da en çok 10 m; Folegandros'ta 14 m'ye kadar. Girit'te 1–4 m. Eski kataloglarda daha yüksek değerler de geçer. (Okal vd. 2009; NCEI #1859; Altınok vd. 2011)
- 1956 · Türkiye kıyısı
- Ölçülen tırmanma: Didim 1,1–1,5 m, Yalıkavak 1,1–2,1 m, Bodrum 1,0 m. (NCEI #1859; Okal vd. 2009)
- 2020 · Sisam
- 30 Ekim 2020 Sisam (Samos) depremi, Mw 7,0. Kaynağı Sisam'ın kuzeyindeki kuzeye eğimli normal faydır; güneydoğuya eğimli 1956 Amorgos kaynağından farklı bir faydır. (Sun vd. 2024; Okal vd. 2009)
- 2020 · Türkiye kıyısı
- Sığacık Kaleiçi'nde tsunami yüksekliği 2,3 m, koyun kuzeydoğusunda tırmanma 1,9 m. Türkiye kıyısında ölçülen en büyük tırmanma Akarca'da 3,8 m. (Dogan vd. 2021; NCEI #5757)
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Helen yayı · MS 365 ve 1303
- Tektonik
- Akdeniz tabanı Girit'in altına yılda ≈ 35 mm hızla dalar; bu yakınsamanın büyük kısmı (≈ %80) depremsiz gerçekleşir. AFAD–MTA raporu dalma hızını yılda ≈ 20 mm verir. (Shaw & Jackson 2010; AFAD–MTA 2025)
- MS 365 · deprem
- Çoğu çalışmada Mw 8,3–8,5. Batı Girit kıyısı 9 m'ye kadar yükseldi; bunun tek bir depremle mi, 2–3 yüzyıla yayılan birkaç depremle mi olduğu tartışmalıdır. (Shaw vd. 2008; Ott vd. 2021)
- MS 365 · tsunami
- Tarihsel anlatılara göre etkiler İskenderiye'den Adriyatik'e uzanır; NCEI kaydında İskenderiye, Sicilya ve Adriyatik kayıtları vardır. Kayıtların bir kısmı tartışmalıdır. (NCEI #38; Shaw vd. 2008)
- 1303 · Girit–Rodos
- 8 Ağustos 1303, M ≈ 8. Tsunami İskenderiye ve Akka'da kaydedildi. Rodos çevresi kaynaklı tarihsel tsunamiler Türkiye'nin güney kıyılarını da etkiledi. (NCEI #111; Altınok vd. 2011)
- Tekrarlanma
- Shaw vd.'ye göre 365 benzeri bir olay tek bir fay için ≈ 5.000 yılda bir; aynı süreç bütün Helen yayında işliyorsa ≈ 800 yılda bir tekrarlanabilir. Bu koşullu bir tahmindir ve tartışmalıdır; son 2.000 yılda kayıtlı Mw > 8 deprem sayısı ikidir. (Shaw vd. 2008; karşı görüş: Ott vd. 2021; Shaw & Jackson 2010)
- Deniz derinliği
- Helen Çukuru, Girit'in güneybatısında 4–5 km derinliktedir. (Ott vd. 2021)
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Karadeniz
- 1901 · Şabla–Kaliakra
- Bulgaristan açığı, M 7,1–7,2. Balçık'ta tanık anlatımına göre ≈ 2,5–3 m; NCEI'deki en yüksek değer 3 m. (Papadopoulos vd. 2011; NCEI #3725)
- 1939 · Fatsa
- Erzincan depremi (M 7,8–7,9) sonrasında Fatsa'da deniz ≈ 50 m çekildi, sonra ≈ 20 m ilerledi (yatay mesafe). NCEI'deki en yüksek su yüksekliği 0,5 m; kuzey Karadeniz mareograflarında ≈ 0,5 m. (Papadopoulos vd. 2011; NCEI #2301)
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Tōhoku · 11 Mart 2011
- Tsunami
- Birçok kıyıda 10 m'nin üzerinde; NCEI'deki en yüksek tırmanma 39,26 m (Miyako çevresi). (JMA; NCEI #5413)
- Uyarı
- İlk tsunami uyarısı depremden yaklaşık 3 dakika sonra verildi; ilk yükseklik tahmini (3–6 m) gerçekleşenin çok altında kaldı. (JMA)
- Setler ve tahliye
- Bazı kişiler setlerin koruyacağını düşünerek tahliyeyi geciktirdi; tahmin edilen dalga yüksekliğini aşan set bulunması, hemen tahliye olasılığını yaklaşık %30 düşürdü. (Troncoso Parady vd. 2019; JMA)
Tarihsel kayıt · MENZİL model çıktısı değildir
Lizbon · 1 Kasım 1755
- Deprem
- Azor–Cebelitarık levha sınırı açığında; tahmini M 8,5–9,0 (NCEI: 8,5). (NCEI #456)
- Tsunami
- Tarihsel belgelerden derlenen değerler kaynağa göre büyük farklılık gösterir. NCEI derlemesi Oeiras (Lizbon) için 15,2 m, Cádiz için 18,3 m, Tanca ve Safi için 15,2 m verir. (NCEI #456)
- Gözlenen varış
- Dalga İspanya kıyılarına 30 dakika (Ayamonte) ile 1 saat 18 dakika (Cádiz) arasında, Karayipler'e (Antigua) yaklaşık 9 saatte ulaştı. (NCEI #456)
Eski ekran neden kapatıldı?
Önceki tsunami ekranı, tsunami büyüklüğünü uzak mareograf kayıtlarından hesaplamak için kurulmuş ampirik bir bağıntıyı (Abe 1981; kaynak–istasyon uzaklığı en az 100 km) tersine çevirip dalga yüksekliği tahmini olarak kullanıyordu. Tırmanma ve su baskını mesafesi kaynaksız çarpanlarla üretiliyor, varış süresi tek bir ortalama derinlik ve karanın üzerinden geçen düz bir çizgiyle hesaplanıyordu. Sonuçlar fiziksel olarak savunulamazdı: örneğin 2011 Tōhoku hazır senaryosu dalgayı Honshu'nun karşı kıyısındaki şehirlere yönlendiriyordu.
Hesap motoru kapatıldı ve koddan çıkarıldı. Yerine konacak model, bilimsel doğrulama tamamlanmadan yayımlanmayacak. Ayrıntılar: Kaynaklar ve yöntem.
Eski tsunami bağlantıları bu adrese gelmeye devam eder; bağlantıdaki parametreler hesaplanmaz ve sayfaya yazılmaz.